PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP - NÔNG THÔN

(Kỳ 2): Đột phá chính sách, tạo động lực mới

Sau 5 năm triển khai thực hiện, Nghị quyết 26/NQ-TƯ đã nhanh chóng đi vào cuộc sống, nông nghiệp - nông thôn có bước phát triển mới, góp phần quan trọng vào phát triển kinh tế, ổn định chính trị, xã hội. Tuy nhiên, khi Nghị quyết mới ban hành, nông dân rất hào hứng và kỳ vọng tạo sự đột phá, nhưng sau 5 năm, tinh thần ấy có phần chững lại. Vấn đề là nhanh chóng điều chỉnh chính sách phù hợp, mang tính đột phá, khả thi để nông nghiệp - nông dân - nông thôn phát triển bền vững.

Nhận diện thực trạng

Hiện cả nước có trên 10 triệu hộ nông dân với khoảng 70 triệu thửa ruộng, tính bình quân mỗi hộ có 3-8 thửa. Với quy mô sản xuất nhỏ bé, manh mún như vậy người nông dân chỉ có thể đảm bảo đủ ăn và thực hiện tái sản xuất giản đơn; khả năng ứng dụng khoa học - công nghệ, thâm canh và tăng năng suất cây trồng, vật nuôi theo hướng kinh tế hàng hóa rất hạn hẹp.

Người dân nuôi trồng cây gì, con gì vẫn theo thói quen và mang tính tự phát. Thí dụ, thấy cà phê, mía đường, cá basa, tôm sú được giá, người dân đổ xô phá rừng trồng cà phê, trồng mía, nạo vét ao đầm nuôi cá, tôm. Qua vài vụ khi thị trường thay đổi, bị rớt giá và ép giá, người dân lại tự phá bỏ để quay về lối canh tác cũ.

Ngành nông nghiệp nước ta bao năm nay chạy theo sản lượng, năng suất, không quan tâm nhiều đến chất lượng, trong khi chi phí sản xuất nông nghiệp tốn kém. Chính vì vậy, nông dân Việt Nam vẫn rất nghèo. Vì thế, rất cần thiết phải thay đổi phương thức phát triển nông nghiệp. Đó là đưa công nghệ sinh học vào sản xuất nông nghiệp. Ưu điểm vượt trội của việc áp dụng công nghệ sinh học là bất chấp thời tiết.

TS. Trần Đình Thiên,
Viện trưởng Viện Kinh tế

Theo dự báo của Bộ Nông nghiệp - Phát triển nông thôn (NN-PTNT), mỗi năm nước ta trồng được 7,2 triệu ha lúa, tổng sản lượng lúa năm 2015 là 38,75 triệu tấn. Do đó, cần nhanh chóng có quyết sách đột phá về công tác quy hoạch, quản lý và sử dụng, tích tụ đất đai nông nghiệp theo hướng hạn chế tối đa lấy đất nông nghiệp trồng lúa và cây lương thực cho mục đích công nghiệp và đô thị hóa.

Cần xây dựng, ban hành và giám sát chặt thực hiện quy hoạch sử dụng đất nông nghiệp trên cả nước một cách căn cơ, ổn định lâu dài. Cùng với đó, quy hoạch sử dụng đất từng vùng, từng địa phương phải tuân theo nguyên tắc chung, tránh lấy đất vùng trọng điểm lúa và đảm bảo hài hòa về kinh tế - xã hội - môi trường.

Theo TS. Nguyễn Đỗ Anh Tuấn, Phó Viện trưởng Viện Chính sách - Chiến lược phát triển NN-NNNT (Bộ NN-PTNT), trước tiên phải xác định hiện đang có 3 nhóm: (1) Nông dân có khả năng làm nông nghiệp, yêu nông nghiệp nên tạo điều kiện để họ làm giàu từ thửa ruộng của mình, tích tụ ruộng đất.

(2) Những người có thể chuyển dịch sang khu vực phi nông nghiệp (làm công nhân tại các nhà máy, khu công nghiệp và dịch vụ).

(3) Những người quá tuổi lao động, bệnh tật và không còn khả năng làm nông nghiệp cũng như chuyển dịch phải tạo ra ngành nghề phụ để tạo thu nhập tại chỗ. Thời gian qua, lĩnh vực nông nghiệp đã đạt được những thành tựu nổi bật, như tăng trưởng diện tích, quy mô, sản lượng, chủng loại sản phẩm nông nghiệp, thậm chí nhiều nông sản được xuất khẩu với kim ngạch và thị phần lớn.

Tuy nhiên, về căn bản cơ cấu nông nghiệp chưa có thay đổi về chất, chủ yếu vẫn xuất nông sản dưới dạng thô hoặc sơ chế, hàm lượng dinh dưỡng thấp, giá trị hàng hóa so với các sản phẩm cùng loại trên thị trường bị thua thiệt.

"Cởi trói" tư duy

Lý giải thực trạng này, các chuyên gia cho rằng ngoài lý do thương hiệu và kênh phân phối, tiếp thị yếu kém, sản xuất nông nghiệp đang tồn tại những bất cập trong khâu chọn lọc giống, chủng loại và cải tiến chất lượng, đầu tư cơ giới hóa sản xuất, công nghệ chế biến và bảo quản sau thu hoạch.

Kết quả giá trị nông sản hàng hóa trên đơn vị diện tích (ha gieo trồng) cũng như năng suất lao động nông nghiệp nước ta rất thấp. Vậy tái cơ cấu có “cởi trói” để nông nghiệp thoát khỏi tình trạng hiện nay? Câu trả lời vẫn còn ở rất xa.

Trước mắt, nông dân muốn biết: Ai là người giúp họ có kiến thức làm ruộng? Ai là người giúp họ biết rõ đất của mình nên trồng cây gì, nuôi con gì cho phù hợp. Sản phẩm họ làm ra bán cho ai, kỳ vọng gì ở giá?... Nói cách khác, tái cơ cấu thế nào cho “chín” để nông dân được thực hưởng thành quả?

Theo TS. Đặng Kim Sơn, Viện trưởng Viện Chính sách - Chiến lược phát triển NNNT: “Tái cơ cấu nông nghiệp cần chính sách mới có đủ sức tạo ra động lực mới; phải đột phá về quản lý và đầu tư cho nông nghiệp; đột phá trong lựa chọn ngành hàng chiến lược.

Trước đây, ta làm theo cách có cái gì phát triển cái đó. Nay phải đi theo cách làm ra những sản phẩm thị trường cần, trên cơ sở chọn lựa từ tiềm năng, thế mạnh của mình”. Cũng với quan điểm cần sự đột phá này, ông Nguyễn Minh Nhị, nguyên Chủ tịch UBND tỉnh An Giang, cho rằng tái cơ cấu nông nghiệp trước hết phải tái cơ cấu tư duy người quản lý, lãnh đạo trong ngành nông nghiệp. Mỗi giai đoạn cần cách phát triển khác nhau, nhà quản lý phải có định hướng để lái sản xuất theo.

Tăng trưởng nông nghiệp nước ta nhờ tăng đầu tư, nhưng khai thác kiệt quệ tài nguyên thiên nhiên, sử dụng sức lao động giá rẻ, xuất khẩu nông sản thô với giá trị gia tăng thấp... đã gần như hết dư địa. Vì thế, Nhà nước phải tạo khung pháp lý bảo đảm việc cạnh tranh lành mạnh và thúc đẩy phát triển nông nghiệp theo chiến lược và quy hoạch, để thị trường mua bán quyền sử dụng đất diễn ra lành mạnh, tạo ra những trang trại sản xuất nông sản hàng hóa quy mô lớn.

PGS.TS Vũ Trọng Khải,
Chuyên gia độc lập về kinh tế NN-PTNN

Từ thực tế trên, tất yếu phải chuyển dịch cơ cấu theo hướng xây dựng nông nghiệp công nghệ cao, giá trị cao theo xu hướng của thế giới ngày nay. Để làm được điều này, cần chú trọng đầu tư nghiên cứu và khuyến khích chuyển giao, sử dụng các kết quả khoa học - công nghệ (KHCN) trong nông nghiệp, nhất là công nghệ cao và công nghệ sinh học. Nếu không kịp thời gắn đổi mới cơ chế chính sách và thể chế với tiến bộ KHCN trong nông nghiệp sẽ triệt tiêu phát triển. Hoặc chính chúng ta sẽ tự trói buộc mình trong những giới hạn chật hẹp và đánh mất khả năng cạnh tranh trước các đối thủ tiềm tàng.

TS. Hoàng Xuân Nghĩa, Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế - xã hội Hà Nội, cho rằng khi hội nhập sâu với thế giới, thách thức lớn nhất của hàng hóa nông sản Việt Nam là bị tác động mạnh của các cuộc thương lượng mậu dịch mang tầm quốc tế, phải cạnh tranh quyết liệt với các sản phẩm tương tự của các nước thành viên WTO trên cả thị trường trong và ngoài nước.

Quan trọng hơn, sản phẩm nông nghiêp Việt Nam bắt buộc phải có chứng chỉ an toàn vệ sinh, điều rất khó khăn cho các nhà sản xuất vốn xưa nay quen làm theo kiểu truyền thống. Bên cạnh, việc thiếu kênh thông tin về đối tác, thị trường khiến nhiều nhà xuất khẩu nông sản nước ta bị loại ngay từ đầu, khiến cánh cửa xuất khẩu nông sản càng thu hẹp.

Nâng tầm cạnh tranh

Để hạn chế vấn đề này, cần nhanh chóng khắc phục những điểm yếu của xuất khẩu nông sản. Theo đó cải tiến chất lượng và tăng sức cạnh tranh; hoàn thiện kênh thông tin và nội dung thông tin; làm tốt công tác xây dựng thương hiệu và quảng bá tiếp thị; nuôi dưỡng và mở rộng thị trường, củng cố thị trường truyền thống, đặc biệt đột phá mạnh vào các thị trường lớn và có tiềm năng.

Trách nhiệm này không thể phó thác cho doanh nghiệp - những nhà sản xuất, chế biến riêng lẻ - mà là trách nhiệm chung và cần phối hợp hoạt động hiệu quả của toàn bộ hệ thống xuất nhập khẩu, các hiệp hội, ngành hàng, trước tiên là trọng trách đặt lên vai Nhà nước, các bộ chuyên ngành và cơ quan hoạch định chiến lược quốc gia. Các tổ chức, doanh nghiệp cũng như cơ quan của Chính phủ cũng cần hoạt động tích cực và chuyên nghiệp, phối hợp nhịp nhàng.

(Kỳ 2): Đột phá chính sách, tạo động lực mới ảnh 1

Phát triển NN-NT cần đột phá chính sách để tạo động lực mới. Ảnh: VINH HIỂN

Những cú sốc giá lúa gạo và hàng hóa gần đây cho thấy hệ thống các thể chế điều hành vĩ mô và thương mại cần thiết của nước ta hiện nay còn rất yếu và thiếu, chưa bắt kịp với yêu cầu của hội nhập và thị trường hiện đại.  Từ đây, cần xây dựng và hoàn thiện các thể chế điều hành vĩ mô, tổ chức tốt các thể chế lưu thông thị trường để điều tiết hoạt động xuất khẩu thông suốt. 

Theo TS.  Đào Thế Anh, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu - Phát triển Hệ thống nông nghiệp (Viện Khoa học nông nghiệp Việt Nam), để hoạch định được tái cơ cấu nông nghiệp cần nghiên cứu rất kỹ thị trường trong nước và thị trường xuất khẩu, kể cả các thị trường xa (châu Âu, Hoa Kỳ) và thị trường gần (Trung Quốc, ASEAN). Bởi thực tế, ngay thị trường Trung Quốc chúng ta cũng không có thông tin để biết họ cần gì.

Thấy họ sang Việt Nam mua đủ thứ nhưng không biết họ mua về làm gì. Rõ ràng chúng ta đang thiếu nghiêm trọng thông tin về thị trường, nên bán hàng chủ yếu như đang đoán mò. TS. Đào Thế Anh đề nghị để tái cơ cấu được nông nghiệp, chính sách về thương mại và maketing nông sản nên trao về cho Bộ NN-PTNT mới làm đồng bộ được.

Tại Indonesia, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp có quyền quyết định khi đến mùa hoa quả, thí dụ sầu riêng, có thể tạm cấm nhập khẩu để bảo hộ sầu riêng trong nước. Còn ở Việt Nam việc này phải chuyển sang Bộ Công Thương, trong khi bộ này cũng không có cơ sở nào để quyết định.

Trần Minh Trường

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất